فهرست نویسندگان ایرانی به ترتیب تاریخی و الفبایی؛ از نثر کهن تا امروز
یک راهنمای کاربردی برای کسی که میخواهد بداند از کجا شروع کند، نه فقط یک فهرست اسم هر بار که کسی «نویسندگان ایرانی به ترتیب حروف الفبا از قدیم به جدید» را جستوجو میکند، در واقع دو خواستهی متفاوت دارد که با هم جور در نمیآیند: هم میخواهد اسمها الفبایی باشند، هم میخواهد سیر تاریخی را ببیند. این دو با هم در یک ستون ساده جواب نمیدهند. راهحلی که در این مقاله به کار بردهام همین را حل میکند: نویسندگان را در چهار دورهی تاریخی تقسیم کردهام و داخل هر دوره، اسمها الفبایی چیده شدهاند. هم توالی زمانی حفظ میشود، هم پیدا کردن یک اسم خاص راحت است.
سیر تحول نثر فارسی؛ هر دوره چطور از دل دورهی قبل بیرون آمد
این چهار دوره را نباید مثل چهار جعبهی جدا از هم دید. هر کدام واکنشی است به دورهی قبل از خودش، و همین واکنشها هستند که مسیر نثر فارسی را ساختهاند.
گذار از نثر کهن به دورهی مشروطه، محصول ورود چاپخانه و روزنامه بود. وقتی نوشته قرار شد به دست عموم مردم برسد، نثر مصنوع و مسجّع دیگر کاربردی نداشت؛ طالبوف و ملکمخان مجبور شدند زبانی بسازند که یک بازاری هم بفهمد، نه فقط یک منشی دیوانی.
گذار از مشروطه به داستاننویسی مدرن را ترجمه رقم زد. نسل جمالزاده و هدایت با رمان و داستان کوتاه اروپایی آشنا شده بودند و میخواستند همان فرم را با مصالح ایرانی بسازند؛ یکی بود یکی نبود دقیقاً همین آزمایش است: قالب داستان کوتاه غربی، پر از لهجه و شخصیتهای کوچه و بازار ایرانی.
گذار از داستاننویسی مدرن به دورهی معاصر را اما یک رویداد سیاسی رقم زد، نه یک جریان ادبی: انقلاب ۱۳۵۷ و بهدنبالش جنگ و مهاجرت گسترده. همین است که در دورهی چهارم، برخلاف سه دورهی قبل، بخش بزرگی از نویسندگان اصلاً داخل ایران زندگی نمیکنند.
در ادامه چهار دوره را میبینید. هر دوره یک بازهی زمانی مشخص دارد، و داخل آن، نویسندگان بر اساس نام خانوادگی به ترتیب الفبا آمدهاند.
چند نکته جذاب دیگه: ۷ نویسنده و شاعر بزرگ معاصر ایران؛ معرفی و آثار مشهور
دوره اول: نثرنویسان کهن، پیش از دوران نو
بازهی زمانی: از سدهی چهارم تا هفتم هجری قمری — نثر فنی و تاریخنویسی
بیهقی، ابوالفضل حدود ۳۸۵ تا ۴۷۰ ه.ق
مؤلف تاریخ بیهقی؛ دبیر دربار غزنوی که نثرش هنوز الگوی نثرنویسی فارسی محسوب میشود. او دبیر دیوان رسالت غزنویان بود و کتابش را در سالهای پایانی عمر و پس از کنارهگیری از دربار نوشت.
عروضی سمرقندی، احمد بن عمر (نظامی) سدهی ششم ه.ق
نویسندهی چهارمقاله؛ از منابع دستاول دربارهی زندگی شاعران و دانشمندان دورهی سلجوقی. سالها بهعنوان دبیر و ندیم دربار غوریان در خراسان و ماوراءالنهر سفر کرد و چهارمقاله را حاصل همین تجربهها نوشت.
عنصرالمعالی کیکاووس سدهی پنجم ه.ق
نویسندهی قابوسنامه؛ اندرزنامهای که هنوز بهعنوان نمونهی نثر مرسل خوانده میشود. او از امیران آلزیار طبرستان بود و کتاب را به شکل نصیحت به پسرش نوشت.
مصلحالدین سعدی حدود ۶۰۶ تا ۶۹۱ ه.ق
گلستان او ترکیبی از نثر مسجّع و حکایت است که تا امروز در کتابهای درسی زبان فارسی جای دارد. در شیراز زاده شد، سالها در مدرسهی نظامیهی بغداد درس خواند و در سفرهای طولانی به سرزمینهای دیگر رفت، پیش از آنکه در پایان عمر به شیراز بازگردد.
نظامالملک، خواجه ۴۰۸ تا ۴۸۵ ه.ق
مؤلف سیاستنامه؛ وزیر سلجوقی که کتابش نمونهای از نثر سیاسی و اندرزی کهن است. سی سال وزیر دو پادشاه سلجوقی، آلپارسلان و ملکشاه، بود و مدارس نظامیه را در چند شهر بزرگ بنیاد گذاشت.
دوره دوم: عصر مشروطه، وقتی نثر فارسی به زبان مردم نزدیک شد
بازهی زمانی: تقریباً ۱۲۲۰ تا ۱۲۹۰ خورشیدی — آغاز نثر ساده و روزنامهنگاری
این دوره نقطهی گسست از نثر مصنوع قدیم است. نویسندگان این دوره بیشتر روشنفکر و مصلح اجتماعی بودند تا داستاننویس به معنای امروزی، اما زبانی ساختند که داستاننویسی مدرن روی آن بنا شد.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی ۱۱۹۱ تا ۱۲۵۷ خورشیدی
نمایشنامهنویس و منتقد؛ از نخستین کسانی که نثر فارسی را برای نقد اجتماعی به کار برد. بیشتر عمرش را در قفقاز گذراند و به دو زبان فارسی و ترکی آذربایجانی مینوشت.
جمالزاده، محمدعلی ۱۲۷۴ تا ۱۳۷۶ خورشیدی
یکی بود یکی نبود او را معمولاً نقطهی شروع داستان کوتاه مدرن فارسی میدانند؛ زبانش را عمداً به گفتار مردم کوچه نزدیک کرد. بیشتر زندگیاش را در اروپا و بهویژه سوئیس گذراند و از دور به فارسی مینوشت.
طالبوف تبریزی، عبدالرحیم ۱۲۱۳ تا ۱۲۸۹ خورشیدی
کتاب احمد او به شکل گفتوگوی پدر و پسر، مفاهیم علمی و سیاسی مدرن را به زبان ساده توضیح داد. تاجر و روشنفکر مقیم قفقاز بود و ایران را بیشتر از دور میدید تا از نزدیک.
مراغهای، زینالعابدین ۱۲۱۸ تا ۱۲۸۹ خورشیدی
سیاحتنامهی ابراهیم بیگ او یکی از نخستین رمانهای انتقادی اجتماعی به زبان فارسی است. سالها در قفقاز و استانبول زندگی کرد و کتابش را دور از ایران نوشت.
ملکمخان، میرزا ۱۲۱۲ تا ۱۲۸۷ خورشیدی
روزنامهنگار و مصلح؛ روزنامهی قانون او نثر سیاسی فارسی را وارد فاز تازهای کرد. دیپلمات و سفیر ایران در لندن بود و روزنامهاش را از همانجا برای خوانندگان ایرانی میفرستاد.
دوره سوم: پایهگذاران داستاننویسی مدرن ایران
بازهی زمانی: تقریباً ۱۲۹۰ تا ۱۳۵۷ خورشیدی — از رضاشاه تا انقلاب
آلاحمد، جلال ۱۳۰۲ تا ۱۳۴۸ خورشیدی
مدیر مدرسه و غربزدگی؛ نثری تند و مقالهگونه که مستقیماً با خواننده درگیر میشود. معلم و مترجم بود، سالها عضو حزب توده ماند و بعد از جدایی از حزب به یکی از تندترین منتقدان اجتماعی زمانهاش تبدیل شد.
چوبک، صادق ۱۲۹۵ تا ۱۳۷۷ خورشیدی
تنگسیر و سنگ صبور؛ زبان و فضای جنوب ایران را با جزئیات خشن و واقعگرا وارد داستان فارسی کرد. در بوشهر به دنیا آمد و سالها در وزارت امور خارجه و سازمان رادیو تلویزیون کار کرد.
دانشور، سیمین ۱۳۰۰ تا ۱۳۹۰ خورشیدی
سووشون، نخستین رمان بلند شناختهشدهای که یک زن ایرانی نوشت؛ روایتی از شیراز در دوران اشغال. همسر جلال آلاحمد بود و در دانشگاه تهران استاد زیباییشناسی و هنر درس میداد.
ساعدی، غلامحسین ۱۳۱۴ تا ۱۳۶۴ خورشیدی
عزاداران بیل؛ روانپزشک و نویسندهای که فضای وهم و خرافهی روستایی را به شکلی تازه روایت کرد. در کنار طبابت روانپزشکی در تهران، فیلمنامه هم مینوشت و آخرین سالهای عمرش را در پاریس گذراند.
این یکی هم به کارت میاد: روشنفکران و نویسندگان معاصر ایران؛ چهرههای برجسته و آثارشان
صادقی، بهرام ۱۳۱۵ تا ۱۳۶۳ خورشیدی
سنگر و قمقمههای خالی؛ کمکارترین و شاید کمدیدهترین نویسندهی این نسل که در محافل تخصصی جایگاه بالایی دارد. پزشک بود و به دلیل انزوا و کمکاری در سالهای پایانی عمر، کمتر از همنسلانش شناخته شد.
علوی، بزرگ ۱۲۸۲ تا ۱۳۷۵ خورشیدی
چشمهایش؛ از بنیانگذاران داستان کوتاه فارسی و از اعضای گروه ادبی ربعه در کنار هدایت. به دلیل فعالیت سیاسی چند سال زندانی شد و بخش بزرگی از زندگیاش را در آلمان شرقی گذراند.
گلستان، ابراهیم متولد ۱۳۰۱ خورشیدی
اسرار گنج درهی جنی؛ نویسنده و فیلمساز که نثرش با ریتم تصویری همراه است. از پیشگامان سینمای مستند ایران بود و سالهای طولانی از زندگیاش را در انگلستان گذراند.
گلشیری، هوشنگ ۱۳۱۶ تا ۱۳۷۹ خورشیدی
شازده احتجاب؛ کارش را در همین دوره شروع کرد و بعدها به یکی از مؤثرترین چهرههای نسل بعد از انقلاب هم تبدیل شد. پیش از شهرت ادبی، سالها در اصفهان معلم دبیرستان بود.
محمود، احمد ۱۳۱۰ تا ۱۳۸۱ خورشیدی
همسایهها؛ روایتی از اهواز و جنبشهای اجتماعی جنوب ایران با نثری روان و مردمی. در اهواز زاده شد و بیشتر ماجراهای داستانهایش را مستقیم از تجربهی زندگی در جنوب ایران گرفت.
هدایت، صادق ۱۲۸۱ تا ۱۳۳۰ خورشیدی
بوف کور؛ احتمالاً شناختهشدهترین نویسندهی ایرانی در سطح جهانی. در فرانسه و بلژیک تحصیل کرد، به چند زبان اروپایی مسلط بود و سرانجام در پاریس به زندگیاش پایان داد.
یک نکتهی مشخص دربارهی هدایت که کمتر جایی با عدد دقیق میآید
بوف کور نخستین بار نه در تهران، که در بمبئی هند چاپ شد و تیراژ آن نسخهی اول تنها حدود بیست جلد بود؛ همان زمان هم در ایران اجازهی انتشار پیدا نکرد. این جزئیات کوچکی نیست؛ نشان میدهد که مهمترین رمان مدرن فارسی، سالها پیش از آنکه در ایران به رسمیت شناخته شود، به شکل زیرزمینی و در تیراژی بهشدت محدود دست به دست میشد.
دوره چهارم: نویسندگان معاصر، از انقلاب تا امروز
بازهی زمانی: از ۱۳۵۷ خورشیدی تا امروز
امیرخانی، رضا متولد ۱۳۵۲ خورشیدی
من او؛ ترکیبی از زبان محاوره و ارجاعات مذهبی-فرهنگی که مخاطب مشخصی برای خودش ساخته. مهندس عمران بود، پیش از آنکه بهطور حرفهای وارد نویسندگی شود.
پیرزاد، زویا متولد ۱۳۳۱ خورشیدی
چراغها را من خاموش میکنم؛ روایتهای آرام از زندگی روزمرهی زنان ارمنیتبار در آبادان. خودش هم از خانوادهای ارمنی در آبادان است و نوشتن را نسبتاً دیر و در میانسالی جدی گرفت.
چهلتن، امیرحسن متولد ۱۳۳۵ خورشیدی
تهران شهر بیآسمان؛ از نویسندگانی که تهران را بهجای پسزمینه، شخصیت اصلی داستان کردهاند. روزنامهنگار و مترجم هم هست و سالها برای نشریات ادبی تهران نوشته.
خسروی، ابوتراب متولد ۱۳۳۵ خورشیدی
اسفار کاتبان؛ نثری پیچیده و تجربی که او را به یکی از چهرههای پستمدرن داستان فارسی تبدیل کرده. در دزفول به دنیا آمد و همان فضای جنوب ایران در پسزمینهی بسیاری از داستانهایش دیده میشود.
دولتآبادی، محمود متولد ۱۳۱۹ خورشیدی
کلیدر و جای خالی سلوچ؛ روایتگر زندگی روستایی و عشایری خراسان در مقیاسی حماسی. زندگی حرفهایاش را با بازیگری تئاتر شروع کرد و بدون تحصیلات دانشگاهی رسمی به یکی از بزرگترین رماننویسان ایران تبدیل شد.
سلیمانی، بلقیس متولد ۱۳۴۲ خورشیدی
بازی آخر بانو؛ روایت زنانی که مسیر زندگیشان را در برابر فقر و سنت خودشان انتخاب میکنند. جامعهشناس و منتقد ادبی هم هست و در کنار رماننویسی مقالههای تحلیلی هم مینویسد.
معروفی، عباس متولد ۱۳۳۶ خورشیدی
سمفونی مردگان؛ رمانی که ساختار سمفونیک دارد و نویسندهاش سالهاست ساکن آلمان است. پس از توقیف مجلهی ادبیاش، گردون، ایران را ترک کرد و از آن زمان در برلین زندگی میکند.
وفی، فریبا متولد ۱۳۴۱ خورشیدی
پرندهی من؛ نثری کمحجم و فشرده که زندگی زنانهی طبقهی متوسط شهری را روایت میکند. کارش را با نوشتن داستان کوتاه شروع کرد و بعدها به سمت رمانهای کوتاه و فشرده رفت.
یزدانیخرم، مهدی متولد ۱۳۵۵ خورشیدی
سرخ سفید؛ از نسل جوانتری که تاریخ معاصر ایران را با ساختارهای روایی غیرخطی بازخوانی میکند. روزنامهنگار و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران هم هست و همین پیشینه در رمانهایش مشهود است.
جلسات پنجشنبه؛ کلاسی که یک نسل نویسنده از دلش بیرون آمد
از اواسط دههی ۱۳۶۰ تا اواخر همان دهه، هوشنگ گلشیری نشستهای هفتگی داستانخوانی برگزار میکرد که به «جلسات پنجشنبهها» معروف شدند. بسیاری از نویسندگانی که در دههی هفتاد به شهرت رسیدند، مستقیماً از دل همین کلاسهای غیررسمی بیرون آمدند. این یعنی بخش بزرگی از فهرست دورهی چهارم، ریشهاش در یک اتاق نشست هفتگی است، نه در دانشگاه یا کارگاه رسمی.
جدول مقایسهی چهار دوره در یک نگاه
| دوره | بازهی زمانی | ویژگی تعیینکننده | نمونهی شاخص |
|---|---|---|---|
| نثر کهن | سدهی ۴ تا ۷ ه.ق | نثر فنی، تاریخنویسی و اندرزنامه | بیهقی، سعدی |
| عصر مشروطه | ۱۲۲۰ تا ۱۲۹۰ ش | نثر ساده، نقد اجتماعی و سیاسی | جمالزاده، طالبوف |
| داستاننویسی مدرن | ۱۲۹۰ تا ۱۳۵۷ ش | شکلگیری رمان و داستان کوتاه فارسی | هدایت، دانشور، گلشیری |
| معاصر | ۱۳۵۷ ش تا امروز | تنوع سبک، مهاجرت ادبی، تجربهگرایی | دولتآبادی، پیرزاد، خسروی |
فایل pdf فهرست نویسندگان ایران
چطور از این فهرست برای یک برنامهی مطالعهی واقعی استفاده کنیم
داشتن اسمها کافی نیست؛ نکته این است که با کدام ترتیب واقعاً بخوانید. چند پیشنهاد عملی:
- اگر تازه شروع کردهاید، از دورهی سوم شروع کنید نه دورهی کهن؛ زبان این دوره به فارسی امروزی نزدیکتر است و ورود را راحتتر میکند.
- یک کتاب کوتاه از هر دوره انتخاب کنید، نه یک نویسنده از یک دوره؛ گلستان سعدی، کتاب احمد، بوف کور، و پرندهی من فریبا وفی چهار حجم قابل مدیریتاند.
- وقتی به دورهی چهارم رسیدید، حتماً یک نویسندهی زن و یک نویسندهی مهاجر یا تبعیدی را کنار هم بخوانید تا تصویر کاملتری از تنوع این دوره داشته باشید.
- تاریخ تولد و مرگ هر نویسنده را کنار رویدادهای سیاسی همان سال بگذارید؛ فهمیدن اینکه هدایت درست همزمان با اشغال ایران در جنگ جهانی دوم مینوشت، خواندن بوف کور را تغییر میدهد.
یک توصیهی شخصی که کمتر جایی میبینید: اکثر راهنماها میگویند از هدایت شروع کنید. پیشنهاد من برعکس است: اول بهرام صادقی را بخوانید. او کمکارترین نویسندهی نسل خودش بود، فقط یک رمان و چند داستان کوتاه از او مانده، و دقیقاً همین کمحجمی باعث میشود بدون خستگی وارد فضای داستاننویسی مدرن فارسی شوید. بعد که به هدایت رسیدید، سنگینی و بلندای بوف کور را بهتر حس میکنید، چون معیار مقایسه در ذهنتان از قبل شکل گرفته.
سوالات متداول
1-قدیمیترین نویسندهی ایرانی که هنوز خوانده میشود چه کسی است؟
در حوزهی نثر، خواجه نظامالملک و ابوالفضل بیهقی از قدیمیترینهایی هستند که آثارشان کامل باقی مانده و هنوز در دانشگاهها تدریس میشود. اگر شعر را هم حساب کنیم، فردوسی و رودکی قدیمیتر هستند اما در این فهرست تمرکز بر نویسندگان نثر بوده است.
2-فرق نویسنده و شاعر در این فهرست چیست و چرا حافظ و مولوی نیستند؟
این فهرست روی نویسندگان نثر (داستان، رمان، مقاله، تاریخنگاری) متمرکز است، نه شاعران. حافظ، مولوی، فردوسی و سعدی بهعنوان شاعر جای دیگری بررسی میشوند؛ سعدی فقط به دلیل گلستان که اثری نثری است در این فهرست آمده.
3-کدام نویسندهی ایرانی بیشترین شهرت جهانی را دارد؟
صادق هدایت با بوف کور، که به دهها زبان ترجمه شده، همچنان شناختهشدهترین نام ایرانی در ادبیات جهان است. محمود دولتآبادی هم در دهههای اخیر شهرت بینالمللی زیادی پیدا کرده.
4-نویسندگان مهاجر ایرانی هم جزو این فهرست حساب میشوند؟
بله، عباس معروفی که ساکن آلمان است نمونهی روشن این گروه است. بسیاری از نویسندگان معاصر بعد از دههی هفتاد به خارج از کشور مهاجرت کردهاند و همچنان به فارسی مینویسند؛ این دسته را در ادبیات فارسی «ادبیات مهاجرت» مینامند.
5-برای شروع مطالعهی ادبیات داستانی ایران از کدام کتاب شروع کنم؟
اگر میخواهید مسیر تاریخی را حس کنید، از یکی بود یکی نبود جمالزاده شروع کنید. اگر فقط دنبال یک تجربهی ادبی فشرده هستید، سنگر و قمقمههای خالی بهرام صادقی یا پرندهی من فریبا وفی گزینههای کوتاهتر و در دسترستری هستند.
6-آیا نسخهی قابل چاپ این فهرست وجود دارد؟
بله، همین محتوا بهصورت فایل PDF و Word هر دو در دسترس است تا بدون نیاز به اینترنت هم به آن دسترسی داشته باشید.
جمعبندی: قدم بعدی چیست
این فهرست را از حفظ کردن اسمها جدا نگه دارید. کاربرد واقعیاش وقتی شروع میشود که یک کتاب از هر دوره انتخاب کنید و شروع به خواندن کنید. اگر میخواهید طبق پیشنهاد این مقاله عمل کنید، همین امروز یک نسخه از سنگر و قمقمههای خالی بهرام صادقی پیدا کنید و آن را قبل از بوف کور بخوانید؛ بعد نتیجه را با خودتان مقایسه کنید.
