چرا سوغات مشهد نخود و کشمش است؟ 3 بازار نخود کشمش مشهد
مشهد به عنوان پایتخت معنوی ایران، هر سال میلیونها زائر و گردشگر را به خود جذب میکند. وقتی صحبت از سوغات این شهر میشود، اولین چیزی که به ذهن همه میرسد «نخود و کشمش» یا به قول مشهدیها «نخودکشمش» است. این ترکیب ساده اما خوشمزه، بیش از هر سوغات دیگری با نام مشهد گره خورده و تقریباً هیچ زائری نیست که بدون خرید چند کیلو نخود و کشمش به شهرش بازنگردد.
چرا نخود و کشمش؟ تاریخچه و دلایل اصلی
۱. موقعیت جغرافیایی و کشاورزی منطقه استان خراسان رضوی یکی از بزرگترین تولیدکنندگان کشمش و نخود در ایران است. خاک حاصلخیز دشت مشهد، شهرستانهای کاشمر، خلیلآباد، بردسکن، کوهسرخ و تربت حیدریه باعث شده انگور و نخود این منطقه کیفیت بسیار بالایی داشته باشد. کشمش مشهدی (بهخصوص کشمش سبز قلمی) و نخود دو آتیشه کرمانشاهی-ریزه که در بازار مشهد عرضه میشود، شهرت جهانی دارد.
۲. ماندگاری بالا و حمل آسان نخود و کشمش خشک هستند، فاسد نمیشوند، وزن نسبتاً کمی دارند و در مسیر طولانی بازگشت زائران به شهرهای دور مثل خوزستان، سیستان و بلوچستان یا آذربایجان خراب نمیشوند. این ویژگی برای زائرانی که با قطار یا اتوبوس سفر میکنند بسیار مهم است.
۳. مصرف روزمره و پذیرایی در فرهنگ ایرانی، نخودکشمش همیشه جزو تنقلات پذیرایی در مراسم مذهبی، عزاداریها، جشنها و حتی مجالس ترحیم بوده است. چون مشهد شهر امام رضا (ع) است، مردم دوست دارند سوغاتی ببرند که هم متبرک باشد و هم در خانه و مجالس استفاده شود.
۴. قیمت مناسب و تنوع کیفیت از نخودکشمش معمولی تا درجه یک و اعلاء، همه جیبها میتوانند خرید کنند. این سوغات برخلاف زعفران یا زرشک که قیمت بالایی دارند، برای همه اقشار قابل تهیه است.
۵. ترکیب طعم بینظیر نخود دو آتیشه شور و برشته با کشمش شیرین و نرم، ترکیبی است که هم کودکان دوست دارند و هم بزرگسالان. این ترکیب در هیچ شهر دیگری به این شکل و با این کیفیت عرضه نمیشود.
سایر سوغاتیهای معروف مشهد
هرچند نخودکشمش پادشاه سوغاتیهاست، اما مشهد سوغاتیهای دیگری هم دارد:
- زعفران (بهخصوص از تربت حیدریه و زاوه)
- زرشک پفدار
- نبات شاخهای و نبات نگین
- مهر و تسبیح و جانماز
- کتابهای مذهبی و ادعیه
- خشکبار دیگر مثل بادام، پسته، فندق
- صنایع دستی مثل فیروزه و انگشتر عقیق
اما هیچکدام به اندازه نخودکشمش فراگیر و همگانی نشدهاند.
سه بازار اصلی خرید نخود و کشمش در مشهد
۱. بازار رضا (ع)
آدرس: خیابان امام رضا (ع)، جنب حرم مطهر، از میدان بیتالمقدس (فلکه آب) تا میدان ۱۷ شهریور
بازار رضا قدیمیترین و معروفترین بازار سوغات مشهد است که از دهه ۵۰ شمسی ساخته شده و هنوز هم شلوغترین جای خرید زائران است. در این بازار دوطبقه، دهها مغازه تخصصی نخودکشمش وجود دارد که برخی بیش از ۴۰-۵۰ سال سابقه دارند. قیمتها در اینجا معمولاً ثابت و قابل اعتماد است و چون رقابت زیاد است، کیفیت اجناس بالاست. بهترین زمان خرید صبح زود یا بعد از نماز مغرب و عشا است که کمی خلوتتر میشود.
۲. بازار مرکزی نخودکشمشفروشان (بازار ۱۷ شهریور)
آدرس: میدان ۱۷ شهریور، ابتدای خیابان خوسروی نو
این بازار مخصوص خشکبار و نخودکشمش است و کمتر گردشگر به آن سر میزند، به همین دلیل قیمتها معمولاً ۱۰ تا ۲۰ درصد ارزانتر از بازار رضا است. مغازهها بزرگترند و امکان خرید عمده هم وجود دارد. نخودکشمشهای اعلاء و صادراتی را بیشتر در این بازار پیدا میکنید. اگر با ماشین شخصی هستید، پارکینگ عمومی ۱۷ شهریور نزدیک است.
۳. سرای عزیزیان (پاساژ مدرن نخودکشمش)
آدرس: خیابان امام رضا ۱۲، روبهروی شارستان، داخل کوچه شارستان (پاساژ عزیزیان)
یکی از مدرنترین مراکز خرید نخودکشمش در مشهد که چند سالی است بسیار محبوب شده. مغازهها شیک و تمیز هستند، همه چیز بستهبندی بهداشتی و با تاریخ تولید و انقضا دارد. قیمتها کمی بالاتر از دو بازار قبلی است اما کیفیت و پاکیزگی بینظیری دارد. برای کسانی که دنبال نخودکشمش لوکس و هدیهای هستند، بهترین گزینه است
نکات کاربردی برای خرید نخود و کشمش در مشهد (ویژه زائران و مسافران ایرانی)
بهترین زمان خرید: صبح خیلی زود (از ساعت ۷ تا ۹) یا بعد از نماز مغرب تا ساعت ۱۱ شب. در این ساعتها هم هوا خنکتر است و هم فروشندهها حوصله چانهزنی و توضیح دادن دارند. ظهرهای تابستان بهخصوص تیر و مرداد بازار رضا خیلی گرم و شلوغ است و خریدن سخت میشود.
چطور بفهمیم نخودکشمش تازه و مرغوب است؟
- کشمش باید رنگ سبز روشن یا طلایی یکدست داشته باشد، نه تیره و قهوهای (تیره بودن یعنی کهنه است یا در آفتاب خشک شده).
- دانههای کشمش باید نرم و کمی مرطوب باشند، نه سفت و چوبی.
- نخود باید کاملاً برشته و طلاییرنگ باشد، نه سیاه و سوخته. وقتی میجوید باید صدای «تق تق» بدهد و مزه شور ملایم داشته باشد، نه خیلی شور و نه بینمک.
تفاوت قیمت در یک روز: صبحها که اجناس تازه میرسد، قیمت کمی بالاتر است اما کیفیت بهتر. عصر و شب که جنس رو به اتمام است، بعضی مغازهها برای خالی کردن انبار تخفیف میدهند (حتی تا ۱۰-۱۵ هزار تومان در کیلو).
چانهزنی چقدر جواب میدهد؟ در بازار رضا معمولاً ۵ تا ۱۰ درصد تخفیف میدهند. در بازار ۱۷ شهریور تا ۲۰ درصد هم میشود چانه زد، بهخصوص اگر بیشتر از ۵ کیلو بخرید. در پاساژ عزیزیان چانهزنی خیلی کم جواب میدهد چون قیمتها ثابت و روی بسته نوشته شده.
بستهبندی برای سفر: اگر با هواپیما برمیگردید، حتماً بستههای وکیوم یا جعبهای بخرید (در همه بازارها موجود است). اگر با قطار یا اتوبوس هستید، کیسههای پارچهای یا کارتنهای مخصوص خشکبار بگیرند که در راه له نشود.
خرید عمده برای فامیل و همسایه: در بازار ۱۷ شهریور و سرای عزیزیان امکان خرید کارتن ۵ یا ۱۰ کیلویی با تخفیف ویژه هست. معمولاً ۳۰ تا ۵۰ هزار تومان در هر کیلو ارزانتر میشود.
نخودکشمش متبرک: خیلی از مغازهداران در بازار رضا کیسههای کوچک پارچهای سبز یا قرمز دارند که مخصوص تبرک کردن به ضریح است. میتوانید نخودکشمش را داخل آن بریزید، به ضریح بمالید و بعد دوباره داخل همان کیسه به خانه ببرید.
کدام نوع کشمش مشهدی بهتر است؟
- کشمش سبز قلمی اعلاء (دراز و نازک، خیلی مرغوب)
- کشمش طلایی (تپل و شیرین، برای بچهها عالی)
- کشمش آفتابی (ارزانتر، کمی تیرهتر، برای مصرف روزانه)
کشمش سبز قلمی گرانترین و معروفترین نوع است.
ترکیبهای جدید که الان مد شده: بعضی مغازهها نخودکشمش را با مغز بادام، پسته، فندق یا تخمه مخلوط میکنند که به آن «آجیل مشهدی» میگویند. قیمتش دو تا سه برابر است ولی برای هدیه خیلی شیک است.
برای جلوگیری از شپشکزدگی در خانه: وقتی به شهر خودتان رسیدید، یک روز نخودکشمش را در فریزر بگذارید (حتی اگر بستهبندی دارد). این کار هرگونه تخم حشره را از بین میبرد. بعد در ظرف دربسته و جای خنک نگهداری کنید.
هشدار خرید از دستفروشها: اطراف حرم و ایستگاه راهآهن بعضی دستفروشها نخودکشمش تقلبی یا کهنه میفروشند که گاهی خاک اره یا نخود شکسته قاطی آن است. حتماً از مغازههای معتبر خرید کنید.
نتیجهگیری: چرا هیچ سوغاتی به پای نخود و کشمش مشهد نمیرسد؟
نخود و کشمش فقط یک تنقلات ساده نیست؛ نماد مشهد است. این ترکیب خوشطعم و خوشنام، از دل خاک مرغوب خراسان بیرون آمده، با دستان زائران به ضریح امام رضا (ع) تبرک میشود و با عشق و ارادت به همه جای ایران برده میشود. نه گران است که کسی دست خالی برگردد، نه فاسدشدنی است که در راه خراب شود، نه بیمصرف است که در خانه بماند. هم روی سفره پذیرایی است، هم در مجلس عزا، هم خوراکی بچهها و هم هدیه فامیل.
در تمام ایران وقتی کسی میگوید «سوغات مشهد»، همه یکصدا میگویند: «نخودکشمش!» این جمله خودش بزرگترین دلیل است که چرا بعد از این همه سال، هنوز هیچ سوغاتی دیگری نتوانسته جای نخود و کشمش را در قلب مردم بگیرد.
شما هم وقتی به مشهد رفتید، هر چقدر زعفران و نبات و انگشتر خریدید، باز هم یک کیسه نخودکشمش درجه یک از بازار رضا، بازار ۱۷ شهریور یا سرای عزیزیان بردارید، به ضریح بمالید و با خودتان ببرید. چون وقتی درِ خانه را باز کنید و عطر نخود دو آتیشه و شیرینی کشمش سبز فضای خانه را پر کند، همه میفهمند که شما واقعاً از مشهد برگشتهاید.
سفرتان به مشهد پر خیر و برکت و کیسهتان پر از نخودکشمش خوشطعم و متبرک باشد! یا رضا (ع)
